Czy ochrona może badać alkomatem? Prawa i obowiązki po 2023

Artykuł wyjaśnia aktualne uprawnienia pracowników ochrony w zakresie przeprowadzania kontroli trzeźwości za pomocą alkomatu w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem zmian w Kodeksie pracy z 2023 roku. Dowiesz się, kiedy taka kontrola jest legalna, jakie warunki muszą być spełnione i jakie są konsekwencje odmowy lub pozytywnego wyniku, co jest kluczowe zarówno dla pracowników, jak i pracodawców.

Uprawnienia ochrony do kontroli trzeźwości: co musisz wiedzieć po zmianach przepisów

Kwestia kontroli trzeźwości w miejscu pracy od zawsze budziła wiele emocji i pytań. Przez lata pracodawcy borykali się z brakiem jasnych regulacji, co często prowadziło do sporów i niepewności prawnej. Sytuacja ta uległa diametralnej zmianie wraz z nowelizacją Kodeksu pracy, która weszła w życie 21 lutego 2023 roku. Te przepisy, jak osobiście obserwuję, wprowadziły przełom w sposobie, w jaki pracodawcy mogą dbać o bezpieczeństwo i porządek w swoich firmach.

Wielu zastanawia się, czy pracownik ochrony ma prawo użyć alkomatu. Odpowiedź jest jasna: pracownik ochrony nie działa w tym zakresie na własną rękę, ani nie posiada samodzielnych uprawnień funkcjonariusza publicznego. Jego rola sprowadza się do bycia osobą upoważnioną przez pracodawcę. To pracodawca, bazując na nowych przepisach, decyduje o wprowadzeniu kontroli i może powierzyć jej przeprowadzenie firmie ochroniarskiej lub swoim wewnętrznym służbom.

Fundament prawny: co Kodeks Pracy mówi o kontroli trzeźwości

Przełomową zmianą, o której już wspomniałem, jest nowelizacja Kodeksu pracy z 21 lutego 2023 r. Konkretnie, artykuły 22^1c do 22^1f k.p. to fundament, który uprawnia pracodawcę do samodzielnego przeprowadzania prewencyjnych kontroli trzeźwości. To kluczowa zmiana, która wcześniej nie istniała w tak klarownej formie.

Głównym celem tych przepisów jest nadrzędna wartość, jaką jest ochrona życia i zdrowia pracowników oraz ochrona mienia. Tylko w tych uzasadnionych przypadkach, gdy istnieje realne ryzyko dla bezpieczeństwa lub mienia, kontrola trzeźwości jest dopuszczalna. Pracodawca musi więc mieć konkretny powód, aby ją wprowadzić.

Kogo pracodawca może poddać prewencyjnej kontroli? Przepisy wskazują, że dotyczy to grup pracowników, dla których jest to niezbędne do realizacji wspomnianych celów kontroli. Nie może to być więc działanie bezpodstawne i obejmujące wszystkich bez wyjątku. Pracodawca musi jasno określić, które stanowiska lub grupy pracowników są objęte kontrolą, np. operatorzy maszyn, kierowcy, pracownicy fizyczni, gdzie trzeźwość ma bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo.

Ochroniarz z alkomatem: kiedy jego działanie jest zgodne z prawem

Jak już podkreślałem, rola pracownika ochrony w kontekście badania trzeźwości polega na działaniu jako osoba upoważniona przez pracodawcę, a nie jako funkcjonariusz publiczny. To bardzo istotna różnica. Ochroniarz nie ma samodzielnych, ustawowych uprawnień do badania trzeźwości, które przysługują np. Policji. Jego działania są ściśle związane z wolą i decyzją pracodawcy.

Aby kontrola przeprowadzana przez ochronę była legalna i nie budziła wątpliwości prawnych, muszą być spełnione konkretne warunki. Osobiście zawsze zwracam uwagę na te aspekty, ponieważ ich zaniedbanie może skutkować poważnymi konsekwencjami dla pracodawcy:

• Jasne zasady w regulaminie pracy, układzie zbiorowym pracy lub obwieszczeniu: To podstawa. Pracodawca musi precyzyjnie określić zasady kontroli. Musi wskazać grupy pracowników objęte badaniem, sposób przeprowadzania kontroli (np. losowo, przy wejściu), czas i częstotliwość (np. codziennie rano, raz w tygodniu), a także rodzaj urządzenia, które będzie używane. Bez tych zapisów, kontrola jest bezprawna.
• Poinformowanie pracowników o wprowadzeniu kontroli: Pracownicy muszą zostać poinformowani o wprowadzeniu kontroli trzeźwości co najmniej 2 tygodnie przed jej rozpoczęciem. To daje im czas na zapoznanie się z nowymi zasadami i dostosowanie się do nich.
• Użycie certyfikowanego i skalibrowanego alkomatu: Urządzenie do badania (alkomat) musi posiadać ważny dokument potwierdzający jego kalibrację lub wzorcowanie. To gwarancja wiarygodności pomiaru. Kontrola przeprowadzona niesprawnym lub nieskalibrowanym alkomatem może zostać zakwestionowana.

Należy pamiętać, że firma ochroniarska, nawet jeśli jest podmiotem zewnętrznym, nie może samodzielnie zainicjować kontroli trzeźwości. Musi działać na podstawie pisemnego upoważnienia od pracodawcy, który jest administratorem danych osobowych. To pracodawca ponosi pełną odpowiedzialność za zgodność kontroli z przepisami, w tym z RODO, a firma ochroniarska jest jedynie podmiotem przetwarzającym dane w jego imieniu.

Scenariusze z życia wzięte: ochrona w praktyce

Wyobraźmy sobie typową sytuację: pracownik ochrony stoi przy wejściu do zakładu pracy z alkomatem. Jeśli wszystkie warunki legalności, o których mówiłem, zostały spełnione czyli zasady kontroli są w regulaminie, pracownicy zostali poinformowani, a alkomat jest certyfikowany to procedura jest prosta. Pracownik ochrony, działając na upoważnienie pracodawcy, prosi pracownika o poddanie się badaniu. Odbywa się to w sposób dyskretny, z poszanowaniem godności pracownika. Wynik jest odczytywany, a w przypadku negatywnego wyniku pracownik może przystąpić do pracy. W przypadku pozytywnego następuje procedura opisana w dalszej części artykułu.

Innym scenariuszem są imprezy masowe. Tutaj uprawnienia ochrony są nieco inne. Najczęściej pełnią oni rolę wspierającą dla Policji, która ma ustawowe uprawnienia do badania trzeźwości. Ochroniarze mogą asystować przy badaniach, kierować osoby do punktów kontrolnych, ale ich samodzielne działania w zakresie badania trzeźwości opierają się przede wszystkim na regulaminie imprezy i uprawnieniach nadanych przez organizatora, a nie na ustawowych uprawnieniach ochrony. Regulamin imprezy może przewidywać odmowę wstępu dla osób pod wpływem alkoholu, a ochrona ma prawo egzekwować te zasady.

Warto też zastanowić się, czy zasady kontroli trzeźwości są takie same dla pracowników zewnętrznych (np. podwykonawców) i osób na umowach B2B. Tutaj Kodeks pracy nie ma bezpośredniego zastosowania. Jeśli pracodawca chce objąć takie osoby kontrolą, musi to zostać uregulowane w umowach cywilnoprawnych (np. w umowie o świadczenie usług) lub w regulaminie miejsca pracy, do którego te osoby są zobowiązane się stosować. Jest to kwestia umowna, a nie pracownicza.

"Nie, nie dmuchnę!": co się dzieje, gdy pracownik odmawia badania

To jedno z najczęściej zadawanych pytań. Przed zmianami w 2023 r. zgoda pracownika była często kluczowa. Jednak po nowelizacji, jeśli kontrola prewencyjna została prawidłowo wprowadzona w regulaminie pracy lub obwieszczeniu, zgoda pracownika nie jest już wymagana do jej przeprowadzenia. Pracownik ma obowiązek poddać się badaniu, jeśli jest ono zgodne z wewnętrznymi przepisami firmy.

Co się dzieje, gdy pracownik odmawia poddania się kontroli? Oto krok po kroku procedura postępowania:

1. Niedopuszczenie pracownika do pracy: To pierwsza i najważniejsza konsekwencja. Pracodawca ma prawo i obowiązek nie dopuścić pracownika do wykonywania pracy, jeśli istnieje uzasadnione podejrzenie, że stawił się do pracy pod wpływem alkoholu lub spożywał go w czasie pracy, a pracownik odmawia badania.
2. Możliwość wezwania Policji: Zarówno pracodawca, jak i pracownik mogą wezwać Policję w celu przeprowadzenia badania trzeźwości. Pracodawca może to zrobić, aby potwierdzić stan pracownika i zabezpieczyć dowody. Pracownik może wezwać Policję, jeśli czuje się niesłusznie podejrzewany i chce udowodnić swoją trzeźwość.
3. Brak fizycznego przymusu: Należy podkreślić, że ani pracodawca, ani pracownik ochrony nie mogą fizycznie zmusić pracownika do badania. Przymus fizyczny jest niedopuszczalny i stanowiłby naruszenie dóbr osobistych. W takiej sytuacji pozostaje niedopuszczenie do pracy i ewentualne wezwanie Policji.

Kluczowe jest zrozumienie różnic w uprawnieniach między ochroną a Policją. Policja posiada ustawowe uprawnienia do przymusowego badania trzeźwości, jeśli zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa lub wykroczenia, lub w sytuacjach określonych w przepisach (np. kontrola drogowa). Pracownik ochrony takich uprawnień nie ma. Działa w ramach prawa pracy i upoważnienia pracodawcy. To rozróżnienie jest fundamentalne.

Wynik pozytywny: jakie są nieuniknione konsekwencje

Jeśli kontrola trzeźwości wykaże stan po użyciu alkoholu (od 0,1 mg/dm³ w wydychanym powietrzu, czyli 0,2‰ we krwi) lub stan nietrzeźwości (powyżej 0,25 mg/dm³ w wydychanym powietrzu, czyli 0,5‰ we krwi), najważniejszym obowiązkiem pracodawcy jest natychmiastowe niedopuszczenie pracownika do pracy. Jest to absolutny priorytet, mający na celu ochronę bezpieczeństwa.

Konsekwencje dla pracownika mogą być poważne i zależą od polityki firmy oraz okoliczności zdarzenia:

• Kary porządkowe: Pracodawca może nałożyć karę upomnienia, nagany, a nawet karę pieniężną, zgodnie z Kodeksem pracy.
• Rozwiązanie umowy o pracę: W skrajnych przypadkach, zwłaszcza gdy spożycie alkoholu miało miejsce w pracy, pracownik stwarzał zagrożenie lub jest to recydywa, pracodawca może zdecydować o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika (tzw. zwolnienie dyscyplinarne). Jest to najsurowsza kara, która ma długofalowe konsekwencje dla pracownika.

W kontekście wyników badań pojawia się także kwestia przetwarzania danych osobowych (RODO). Informacje o pozytywnym wyniku badania stanowią dane dotyczące zdrowia, czyli tzw. dane wrażliwe. Pracodawca może je przetwarzać i przechowywać w aktach osobowych pracownika przez okres do 1 roku. Jest to uzasadnione potrzebą dokumentowania naruszenia obowiązków pracowniczych. Co ważne, negatywnych wyników kontroli nie wolno zapisywać ani przechowywać. Pracodawca nie ma prawa tworzyć rejestru osób, które były trzeźwe. To kluczowa zasada ochrony prywatności.

Przeczytaj również: PRO-X-3 czy PRO-X-5: Który alkomat wybrać? Porównanie ekspertów.

Twoje prawa i obowiązki w pigułce

Jako ekspert w dziedzinie prawa pracy, zawsze staram się przedstawić praktyczne podsumowanie. Oto kluczowe informacje, które każdy powinien zapamiętać:

Dla pracownika, który może zostać poddany kontroli trzeźwości przez ochronę:

• Masz prawo do informacji o zasadach kontroli trzeźwości w Twojej firmie. Powinny być one jasno określone w regulaminie pracy lub obwieszczeniu.
• Jeśli kontrola została wprowadzona zgodnie z przepisami, masz obowiązek poddania się badaniu.
• Odmowa poddania się badaniu może skutkować niedopuszczeniem do pracy i konsekwencjami dyscyplinarnymi, a także wezwaniem Policji.
• Ochrona nie może Cię fizycznie zmusić do badania.
• W przypadku pozytywnego wyniku zostaniesz niedopuszczony do pracy i możesz ponieść konsekwencje służbowe, aż do zwolnienia.

Dla pracodawcy, który zleca kontrolę firmie ochroniarskiej:

• Musisz wprowadzić jasne i szczegółowe zasady kontroli trzeźwości w regulaminie pracy, układzie zbiorowym pracy lub obwieszczeniu.
• Poinformuj pracowników o wprowadzeniu kontroli z co najmniej dwutygodniowym wyprzedzeniem.
• Upewnij się, że firma ochroniarska działa na podstawie pisemnego upoważnienia i że używane alkomaty są certyfikowane i regularnie kalibrowane.
• Pamiętaj o zasadach RODO: przechowuj dane o pozytywnych wynikach (do 1 roku), ale nie zapisuj ani nie przechowuj danych o wynikach negatywnych.
• W przypadku odmowy pracownika, nie stosuj przymusu fizycznego, lecz niedopuść go do pracy i rozważ wezwanie Policji.